Inde Caesar bellīs cīvīlibus tōtō orbe conpositīs Rōmam rediit. Agere īnsolentius coepit et contrā cōnsuētūdinem Rōmānae lībertātis. Cum ergō et honōrēs ex suā voluntāte praestāret, quī ā populō anteā dēferēbantur, nec senātuī ad sē venientī adsurgeret aliaque rēgia et paene tyrannica faceret, coniūrātum est in eum ā sexāgintā vel amplius senātōribus equitibusque Rōmānīs. Praecipuī fuērunt inter coniūrātōs duo Brūtī ex eō genere Brūtī, quī prīmus Rōmae consul fuerat et rēgēs expulerat, et C. Cassius et Servīlius Casca.

(1) Mox Caesar Alexandrīam vēnit. Ipsī quoque Ptolemaeus parāre voluit īnsidiās, quā causā bellum rēgī inlātum est. Victus in Nīlō periit inventumque est corpus eius cum lōrīcā aureā.

(2) Caesar Alexandrīā potītus regnum Cleopatrae dedit, Ptolemaeī sorōrī, cum quā consuetudinem stuprī habuerat. Rediēns inde Caesar Pharnacēn, Mithridātis Māgnī fīlium, quī Pompēiō in auxiliō apud Thessaliam fuerat, rebellantem in Pontō et multās populī Rōmānī prōvinciās occupantem vīcit aciē, posteā ad mortem coēgit.

(1) Caesar vacuam urbem ingressus dictātōrem sē fēcit, inde Hispāniās petiit. Ibi Pompeiī exercitūs validissimōs et fortissimōs cum tribus ducibus, L. Āfraniō, M. Petreiō, M. Varrōne, superāvit.

(2) Inde regressus in Graeciam trānsiit, adversum Pompēium dīmicāvit. Prīmō proeliō victus est et fugātus, ēvāsit tamen, quia nocte interveniente Pompēius sequī nōluit, dīxitque Caesar nec Pompēium scīre vincere et illō tantum diē sē potuisse superārī.

(1) Annō urbis conditae sexcentēsimō nōnāgēsimō tertiō C. Iūlius Caesar, quī posteā imperāvit, cum L. Bibulō cōnsul est factus; dēcrēta est eī Gallia et Īllyricum cum legiōnibus decem.

(2) Is prīmus vīcit Helvētiōs, quī nunc Sēquanī appellantur, deinde vincendō per bella gravissima ūsque ad Ōceanum Britannicum prōcessit.

Alter autem Lūcullus, quī Macedoniam administrābat, Bessīs prīmus Rōmānōrum intulit bellum atque eōs ingentī proeliō in Haemō monte superāvit. Oppidum Uscudamam, quod Bessī habitābant, eōdem diē, quō adgressus est, vīcit, Cabylēn cēpit, ūsque ad Dānuvium penetrāvit. Inde multās suprā Pontum positās cīvitātēs adgressus est. Illīc Appolloniam ēvertit, Callatim, Parthenopolim, Tomōs, Histrum, Burziaonem cēpit bellōque cōnfectō Rōmam rediit. Ambō tamen triumphāvērunt, Lūcullus, quī contrā Mithridātēn pūgnāverat, māiore glōriā, cum tantōrum rēgnōrum victor redīsset.

(1) Ergō Lūcullus repetēns hostem fugātum etiam rēgnum Tigrānis, quī Armenīīs imperābat, ingressus est. Tigrānocertam, cīvitātem Arzanēnae, nōbilissimam rēgnī Armeniacī, cēpit, ipsum rēgem cum septem mīlibus quīngentīs clībanāriīs et centum mīlibus sagittāriōrum et armātōrum venientem decem et octō mīlia mīlitum habēns ita vīcit, ut māgnam partem Armeniōrum dēlēverit. Inde Nisibīn profectus eam quoque cīvitātem cum rēgis frātre cēpit.

(1) Annō urbis conditae sexcentēsimō septuāgēsimō sextō, L. Liciniō Lūcullō et M. Aurēliō Cottā cōnsulibus, mortuus est Nīcomēdēs, rēx Bīthȳniae; et per testāmentum populum Rōmānum fēcit hērēdem.

(2) Mithridātēs pāce ruptā Bīthȳniam et Asiam rūrsus voluit invādere. Adversus eum ambō cōnsulēs missī variam habuēre fortūnam. Cotta apud Chalcēdōnam victus ab eō aciē etiam intrā oppidum coāctus est et obsessus.

(1) Īsdem temporibus cōnsul M. Aemilius Lepidus Catulī collēga bellum cīvīle voluit commovēre; intrā ūnam tamen aestātem mōtus eius oppressus est.

(2) Ita ūnō tempore multī simul triumphī fuērunt: Metellī ex Hispāniā, Pompeiī secundus ex Hispāniā, Cūriōnis ex Macedoniā, Servīlīī ex Isauriā.

(1) Interim eō tempore Sulla etiam Dardanōs, Scordiscōs, Dalmatās et Maedōs partim vīcit, aliōs in fidem accēpit.

(2) Sed cum lēgātī ā rēge Mithridātē, quī pācem petēbant, vēnissent, nōn aliter sē datūrum Sulla esse respondit, nisi rēx relīctīs hīs, quae occupāverat, ad regnum suum redīsset. Posteā tamen ad colloquium ambo vēnērunt. Pāx inter eōs ōrdināta est, ut Sulla ad bellum cīvīle festīnāns ā tergō perīculum nōn habēret.

(1) Intereā etiam Athēnae cīvitās Achaiae, ab Aristōne Athēniēnsī Mithridātī trādita est. Mīserat enim iam ad Achaiam Mithridātēs Archelāum ducem suum cum centum et vīgintī mīlibus equitum ac peditum, per quem etiam reliqua Graecia occupāta est. Sulla Archelāum apud Pīraeum nōn longē ab Athēnīs obsēdit, ipsās Athēnās cēpit.